Patrulla a Otinovci

Verzija na hrvatskom niže

“Tres años de amargura se me vinieron encima, pero también la certeza de haber encontrado la verdadera razón por la que estaba ahí”.

El 01 de noviembre de 1994 a las 10:00 horas arribamos en helicóptero a Crvenice (Tomislavgrad, Bosnia i Herzegovina); éramos el escalón aerotransportado de la 1. HGZd. 

La operación Cincar tenía como objetivo recuperar a las localidades de Kupres, Vukovsko, Zloselo y toda el área adyacente. Fue una operación combinada, en la que participó HVO (Guardias Territoriales de la entidad croata de BiH ) y Armija BiH (Ejército de BiH, mayormente musulmán). AbiH atacó desde Bugojno (norte) y sus objetivos finales eran la conquista de los cerros Stožer, Demirovac (1720m) y ganar el control de la “Kupreska vrata” (Paso montañoso de Kupres). 

HVO atacó desde Rama (desde el este) y desde Suica (desde el sur). La operación CINCAR se extendió para nosotros desde el 01 al 17 de noviembre de 1994 porque fuimos transferidos a otro frente para participar en la operación ZIMA 94. Los detalles de las dos operaciones serán publicados en otra oportunidad. El objetivo de este texto es relatar un hecho que implicó una experiencia espiritual.

El 03 de noviembre de 1994, tercer día del comienzo de la operación CINCAR, ingresamos en la ciudad de Kupres. El enemigo se había replegado en desorden y es como si hubiera sabido qué íbamos a atacar y qué debían ceder. Entramos en Kupres, como dije, el mismo 03 de noviembre, el día de mi cumpleaños. Sería un cumpleaños muy especial para mí.

Cerca del mediodía, Darko y Marko me propusieran que siguiéramos hacia un pueblo llamado GORAVCI, al pie del monte del cerro Stožer. Debíamos recorrer un tramo de dos kilómetros en lo que todavía era tierra de nadie. La razón de esta patrulla era liberar el pueblo en el cual habían nacido y vivido Marko y Darko. Para entender el porqué yo acepté debemos entender la razón del pedido.

Después de la perdida primera batalla de Kupres, del 03 al 11 abril de 1992, mis soldados se habían visto obligados a dejar su tierra. Formando parte del ejército croata habían combatido en todas las acciones en las cuales la unidad especial había participado. Era un momento muy sensible para ellos porque estaban finalmente a 2km de su pueblo natal.

Esta patrulla parecía rutinaria, ya que se creía que el enemigo se había retirado y que había pocas probabilidades de encontrarnos con patrullas serbias rezagadas. Pero tenía un contenido emocional muy especial. El riesgo mayor que debíamos enfrentar era el posible contacto con nuestros antiguos enemigos de Armija BiH porque venían atacando desde el norte y tenían que conquistar las alturas de Stožer.

Si bien los estados mayores habían delimitado las líneas a alcanzar para evitar fratricidio, la 1ra Brigada Motorizada de Guardias de HVO ya había tenido una escaramuza. A pesar de que ahora éramos aliados, la sangre no se había secado entre nosotros; no se sabía cómo las tropas de primera línea reaccionarían inicialmente y si los soldados obedecerían.

En febrero de 1994, cuando se firmó el Acuerdo de Washington puso fin a las hostilidades entre croatas y bosníacos musulmanes. Nuestra unidad había combatido contra la Brigada de Armija BiH, la que coincidentemente debía hacer contacto con nosotros. 

Liderando la patrulla de cinco integrantes partimos desde Kupres. Encabezaba la patrulla Darko Mrso y los seguiamos Mirko Suća y yo; la segunda pareja de combate estaba integrada por Marko Ćičak y Berislava Vučemil (hoy esposa de Marko Ćičak). Avanzamos en dirección al cerro Stožer que domina Kupres al norte buscando contacto con las fuerzas ahora aliadas de AbiH. Ingresamos en el pueblo de Odžak, donde había nacido Marko, un silencio sepulcral nos seguia. Avanzamos en orden de combate y moviéndonos con precaución. Así llegamos a nuestro destino, el pueblo Goravci.

Nos detuvimos en la casa destruida de Darko. Este buscó una caja con un Rosario y algo de dinero que su madre había escondido, pero solo, encontramos una botella de coñac que había dejado hacía más de dos años. 

Darko y Marko estaban muy excitados, pisaban su pueblo como libertadores. Dos años y medio muy largos habían pasado hasta ese momento. Mucha sangre, muchos sacrificios. Darko era un soldado muy cercano a mí, pues lo había empleado como traductor en los períodos de entrenamiento y adiestramiento. Conocía al detalle cómo anhelaba volver a su terruño. 

Avanzamos a través del pueblo destruido hacia OTINOVCI donde debíamos encontrar una iglesia antigua. Lo hicimos en formación de combate y en saltos por pareja, pues no sabíamos con quién nos íbamos a encontrar. Íbamos en búsqueda de la iglesia donde Darko Mrso y Marko Čićak habían sido bautizados. Llegamos a OTINOVCI, inmediatamente al norte del cerro Stozera. 

Nos encontramos con una imagen dolorosa. La iglesia Sveti Ivan Krstitelj, que databa del siglo V a.d. estaba destruida y dinamitada: era un montón de escombros (dicha iglesia data del siglo V y, a lo largo de los siglos, después de las guerras, ha sido renovada y reconstruida en varias ocasiones sobre los mismos cimientos, según se sabe, durante el reinado de la reina Catalina Kosača en el siglo XV, luego en el siglo XIX). Tratamos de buscar el altar. El sol nos iluminaba. Un silencio sepulcral nos rodeaba. Difícil de explicar los sentimientos. En el cerro próximo, se veían unas cabecitas negras: los musulmanes, nuestros antiguos enemigos, que aún no sabíamos cómo se comportarían.

Mirko Suća: «Tomé una piedrecita del Altar y la guardé en uno de los bolsillos de mi chaleco de combate. La llevé conmigo en todas las batallas en las que participé hasta el final de la guerra».

Las impresiones en esos momentos fueron muy fuertes. Al pisar tierra sagrada, es como si un rayo me hubiera tocado y un sentimiento místico nos envolvió a todos. Yo sentía un estado de éxtasis y mis camaradas lo mismo. Las emociones de años de guerra afloraron en ese momento. Sin quererlo se me empezaron a empañar los ojos y a sentir un nudo en la garganta. Las lágrimas brotaron. Tres años de amargura se me vinieron encima, pero también la certeza de haber encontrado la verdadera razón por la que estaba ahí. Éramos los primeros en liberar una iglesia; esta, tiempo después, sería reconstruida. 

Me dejé llevar por la intuición. Apoyé el fusil en el suelo, y empecé a limpiar los escombros del altar mientras gritaba: ¡bárbaros! Darko me orientó y me mostró dónde estaba el altar mayor. De rodillas, e intentando no pisar, limpiamos los escombros. Hicimos una cruz de madera y la fijamos allí. Darko me comentaba que, en ese lugar, la tradición oral decía que había enterrada un SANTA, en uno de los ángulos de la iglesia. El párroco que le había dado catecismo cuando niño lo aseguraba. 

Berislava Čičak: «Rodolfo en un momento dijo entre lágrimas: “Amigo, esto es… una guerra religiosa… ¿cómo pudo alguien destruir esto?”

Los musulmanes observaban nuestra actividad en la iglesia destruida y nos pareció que entendieron el momento. Era también, para ellos y los no extremistas, una casa de Dios, algo sagrado. En la antigüedad podría haber sido transformada en mezquita, pero nunca tan bárbaramente destruida como lo habían hecho los serbo-comunistas. Plantamos la cruz ante la mirada de los soldados musulmanes-bosníacos, quienes nos observaban desde las alturas. Nos movimos con cuidado por el sendero hacia ellos, y un grupo descendió. Confraternizamos e intercambiamos emblemas con nuestros enemigos de antaño.

Berislava y Mirko Suća: “Entonces notamos que cuatro soldados musulmanes se dirigían hacia nosotros, así que nos acercamos a ellos con precaución. Estábamos listos para cualquier cosa, pero ellos no estaban armados. Los miembros del Ejército de Bosnia y Herzegovina (ABiH) venían vestidos de manera variada, en parte con ropa civil y en parte con ropa y calzado militar, y en ellos se notaba el cansancio, el descuido y la pobreza. Nos saludamos, nos sentamos en una elevación y tratamos de averiguar quiénes eran, de qué unidad venían, cuántos había, cuántos habían caído anteriormente en Demirovac donde fueron emboscados por los chetniks… Como muestra de buena voluntad, les ofrecimos cigarrillos y coñac, lo cual aceptaron, comentando que seguramente éramos soldados de fuerzas especiales de la República de Croacia (RH)… En un momento, Berislava pidió a uno de ellos el emblema de su unidad de la ABiH de su chaqueta, lo cual aceptó diciendo: “Hermana, ¡no me degüelles!” mientras ella cortaba los hilos que sujetaban el emblema en su manga con un cuchillo. Nos quedamos hablando brevemente con nuestros antiguos enemigos, sin ningún sentimiento de odio.»

Marko Čićak: «Le dije a Rodolfo que bebiera “agua sagrada de Kupres” del arroyo cercano, porque es la mejor agua del mundo. Él tomó unos sorbos de esa agua y dijo: “Yo los he traído a su hogar, ¿y cuándo llegaré yo al mío…?” y sus ojos volvieron a llenarse de lágrimas».

Dos días después, elementos del 55 Regimiento de Guardias Territoriales, celebraron allí la primera misa. En una foto se puede ver la cruz de madera que erigimos dos días antes. Después llegó una comisión liderada por el Dr. Slobodan Lang, miembro del Parlamento croata, quien lideraba una comisión nacional encargada de identificar los sitios destruidos. Con la patrulla decidimos retirarnos, pues ya habíamos cumplido como soldados y con nuestra parte.

Las operaciones continuaron otro año más. La guerra terminó para mí a fines de 1995 y este recuerdo quedó encapsulado por casi treinta años. La vida continuó. Otros teatros de operaciones pasaron por mi vida: Irak, Afganistán, Mali… Aquel episodio quedó guardado profundamente en la bruma de los recuerdos.

Desenterrando los recuerdos

El 13 de agosto de 2022, me encontraba tomando un café con mi esposa Karolina y Ivanka Galić, una camarada veterana de guerra. Ivanka tenía un sacerdote amigo que me quería presentar, pues ella consideraba que compartíamos las mismas aficiones. Don ANTE ŽDERIĆ, que aparte de teólogo es arqueólogo. Don ANTE se sentó, y pasadas las introducciones, hablamos acerca de las excavaciones en las que él había participado y me mencionó una antigua iglesia bizantina del siglo V a.d., donde se decía que había una santa y que habían descubierto una tumba en los cimientos de un otro templo más antiguo allí mismo. El relato de la santa me resultó familiar y era una historia que yo había escuchado tiempo atrás.

Inmediatamente, y en presencia de Don ANTE, lo llamé a DARKO MRŠO, que estaba de vacaciones en su pueblo. Le pregunté cómo era el nombre su pueblo (perdido en mi memoria) y Don ANTE confirmó que esa era la iglesia al norte del pueblo. Le respondí decididamente que al día siguiente viajaría a Bosnia.

El 14 de agosto de 2022 viajé en mi auto en compañía de un argentino-croata que estaba de visita, Tomislav. La emoción fue inmensa al comprobar que la zona por la que habíamos caminado pasaba directamente por encima, o próxima, a la tumba de la santa sin nombre. Recordar que, en ese momento, a todos algo nos obligó a ponernos de rodillas y a sacralizar ese terreno ultrajado. El cerro había cambiado después de casi treinta años y el terreno pelado, a causa de fuego artillero, ahora estaba reforestado.

Hoy, después de 30 años, pienso que ese fue el momento en el que sentí, en lo más íntimo de mi ser, la justificación por haber participado de ese baño de dolor y sangre que fue la Guerra de Independencia de Croacia y la defensa de las comunidades croatas en Bosnia.

Lo que me quedó grabado fue la dimensión histórica del conflicto, y que al ganarlo, permitimos reconstruir legados históricos y religiosos ancestrales que el enemigo trató de borrar. Un pueblo solo desaparece cuando pierde sus tradiciones y legados, o cuando pierde el apego intangible de su espíritu hacia sus sitios tangibles.

Rodolfo Barrio Saavedra

ExTte 1ro. EA

Brigadier (ret.) HRV

***

Ophodnja u OTINOVCIMA

«Tri godine gorčine srušile su se na mene, ali i sigurnost da sam pronašao pravi razlog zbog kojeg sam bio tamo.»

Dana 1. studenog 1994. godine u 10:00 sati stiglismo helikopterom u Crvenice (Tomislavgrad, Bosna i Hercegovina); bili smo zračno-desantni ešalon 1. HGZd.

Operacija Cincar imala je za cilj povratak lokaliteta Kupres, Vukovsko, Zloselo i cijelo okolno područje. Bila je to kombinirana operacija u kojoj su sudjelovali HVO (Hrvatsko vijeće obrane) i Armija BiH. Armija BiH smjera napada bilo je iz Bugojna (sa sjevera), a njihovi konačni ciljevi bili su osvojiti vrhove Stožer Demirovac (1720m) i preuzeti kontrolu nad “Kupreškim vratima” (planinski prolaz Kupres).

Dok je HVO napadao iz Rame (s istoka) i iz Šuice (s juga). 1. HGZd sudjelovao u operaciji CINCAR od 1. do 17. studenog 1994. jer smo premješteni na drugi front kako bismo sudjelovali u operaciji ZIMA ’94. Detalji o tim dvjema operacijama bit će objavljeni nekom drugom prilikom, jer cilj ovog teksta je ispričati događaj koji je uključivao duhovno iskustvo.

Dana 3. studenog 1994., trećeg dana početka operacije CINCAR, ušli smo u grad Kupres. Neprijatelj se povukao u nered, kao da je znao gdje ćemo napasti i koje položaje trebaju napustiti. Ušli smo u Kupres, kao što sam rekao, istog tog 3. studenog, na moj rođendan. To će biti vrlo poseban rođendan za mene.

ko podneva Darko Mršo i Marko Čičak predložili su mi da krenemo obići njihove kuće u kupreškim selima, u podnožju planine Stožer. Trebali smo prijeći dionicu od nekoliko kilometara, što je još uvijek bila ničija zemlja. Razlog za ovu ophodnju bio je osloboditi selo u kojem su rođeni i živjeli Marko i Darko. Da bismo razumjeli zašto sam prihvatio, moramo razumjeti razlog njihovog zahtjeva.

Nakon izgubljene prve bitke za Kupres koja je trajala od 3. do 11. travnja 1992., moji vojnici bili su prisiljeni napustiti svoju zemlju. Kao hrvatski vojnici borili su se prvo u Kupreškoj bojni, a zatim u SP Bojnoj Zrinski i 1. HG Zdrugu u svim borbenim akcijama u kojima su te postrojbe sudjelovale. Bio je to vrlo osjetljiv trenutak za njih jer su se konačno nalazili u blizini svojih rodnih sela.

Ova ophodnja izgledala je rutinska, jer se smatralo da se neprijatelj povukao i da postoji mala vjerojatnost da ćemo naići na zaostale srpske patrole. No, imala je vrlo poseban emocionalni sadržaj. Najveći rizik s kojim smo se trebali suočiti bio je mogući kontakt s našim bivšim neprijateljima iz Armije BiH jer su napadali sa sjevera i morali su osvojiti visove Stožera.

lako su Armija BiH i HVO koordinirali i odredili crte do kojih treba doći kako bi se izbjegli međusobni sukobi, 1. motorizirana gardijska brigada HVO-a već je s njima imala okršaj. Unatoč tome što smo sad bili saveznici, krv još nije bila osušen među nama; nije se znalo kako će vojnici s prve crte reagirati u početku i hoće li poslušati zapovijedi.

U veljači 1994. godine, kada je potpisan Washingtonski sporazum, prekinuta su neprijateljstva između Hrvata i Bošnjaka muslimana. Naša postrojba borila se protiv brigade Armije BiH, koja je baš ovom prilikom trebala uspostaviti kontakt s nama.

Naša ophodnja od pet članova (Darko Mršo, Mirko Šuća, Marko Čičak, Berislava Vučemil, danas supruga Marka Čička, i ja) krenuli smo iz Kupresa. Prvo smo otišli obići selo Odžak, otkuda je Marko Čičak i tamo nismo zatekli nikoga. Iz Odžaka smo se zaputili prema selu Goravci, gdje je prije pada Kupresa živio Darko Mršo. Na čelu ophodnje bio je Mršo jer je poznavao put, za njim smo išli ja, Šuća, Marko i Berislava. Krenuli smo u smjeru planine Stožer koje dominira nad Kupresom na sjeveru, tražeći kontakt s tada savezničkim snagama Armije BiH.

Napredovali smo u borbenom poretku i kretali se s oprezom. Tako smo stigli na naše odredište, u selo Goravce.

Zaustavili smo se kod Darkove srušene kuće. On je tražio krunicu i nešto novca i namirnica koje je njegova mudra majka skrila prije pada Kupresa, no pronašao je samo bocu konjaka (koju je ona ostavila za proslavu povratka kući). Okupljeni u čučnju, ostali smo u stanju pripravnosti među ruševinama kuće. Iako ne pijem, nisam mogao odbiti uzeti gutljaj.

Darko i Marko bili su jako uzbuđeni jer su kročili na svoje selo kao osloboditelji. Prošle su dvije i pol duge godine do tog trenutka. Mnogo krvi, mnogo žrtava. Darko je bio vojnik vrlo blizak meni jer sam ga koristio kao prevoditelja tijekom razdoblja obuke i osposobljavanja. Detaljno sam znao koliko je želio vratiti se svom rodnom kraju.

Napredovali smo kroz uništeno selo prema OTINOVCIMA u podnožju Stožera, gdje smo trebali obići staru crkvu u kojoj su Mršo i Čičak bili kršteni. Kretali smo se oprezno u borbenoj formaciji jer nismo znali na koga ćemo naići.

Došavši do mjesta gdje je trebala stajati crkva, susreli smo se s bolnom slikom. Crkvu Svetog Ivana Krstitelja uništili su i raznijeli do temelja agresori, četnici i pripadnici JNA, te smo zatekli samo ruševine. (Inače, navedena crkva datira iz V. stoljeća, te je kroz stoljeća nakon ratova na istim temeljima obnavljana i ponovo građena u više navrata, koliko je poznato tijekom vladavine kraljice Katarine Kosače u XV. stoljeću, zatim u XIX. stoljeću…). Pokušali smo pronaći oltar. Sunce nas je obasjavalo. Okruživala nas je grobnatinašina.

Teško je opisati osjećaje. Na obližnjem brdu vidjele su se crne glavice: muslimanski vojnici, naši bivši neprijatelji, za koje još nismo znali kako će se ponašati.

Dojmovi u tim trenucima bili su vrlo jaki. Kad smo kročili na svetu zemlju, bilo je kao da nas je pogodio grom i mistični osjećaj obuzeo je sve nas. Osjetio sam stanje ekstaze, a moji suborci isto. Emocije godina rata izbile su u tom trenutku. Nehotice su mi se oči zamaglile i osjetio sam knedlu u grlu. Suze su potekle. Tri godine gorčine srušile su se na mene, ali sigurnost da sam pronašao pravi razlog zbog kojeg sam bio tamo. Bili smo prvi koji su oslobodili crkvu; ova će kasnije biti obnovljena.

Prepustio sam se intuiciji. Položio sam pušku na tlo i počeo čistiti ruševine oltara dok sam vikao: „Barbari”, Darko me usmjeravao i pokazao gdje se nalazio glavni oltar. Klečeći i pokušavajući ne gaziti po njemu, svi zajedno smo čistili ruševine. Prvo smo na pravili veliki križ na tlu od nekakvih starih hobojenih pločica koje smo zatekli uokolo i plačući i klečeći se u šutnji pomolili. Zatim smo se dosjetili na praviti i podići drveni križ na mjestu gdje je ranije bio oltar.

Darko mi je pričao kako je usmena tradicija govorila da je u jednom od kutova crkve pokopana svetažena. Župnik koji mu je predavao vjeronauk kad je bio dijete to je tvrdio.

Berislava Čičak: Rodolfo je u jednom trenutku rekao u suzama „Ćovik, ovo je… vjerski rat… kako je netko mogao ovo uništiti.

Mirko Suća: Uzeo sam kamenčić s Oltara i stavio u jedan od džepova svog borbeno gprsluka. Nosio sam sa sobom sve borbe u kojima sam sudjelovao do kraja rata.

Musulmani su promatrali našu aktivnost u uništenoj crkvi i činilo nam se da su razumjeli trenutak. Njima i ne-ekstremistima to je bilo sveto mjesto, Kuća Božja. U starini bi je možda pretvorili u džamiju, ali nikada ne bi bila tako barbarski uništena kao što su to učinili srbo-komunisti. Podigli smo križ pred očima muslimanskih bošnjačkih vojnika koji su nas promatrali s visina. Kretali smo se oprezno prema njima, a jedna grupa je sišla. Bratili smo se i razmijenili oznake s našim bivšim neprijateljima.

Marko Čićak: Rekao sam Rodolfu da se napije „svete kupreške vode” iz obližnjeg potočića, jer je to najbolja voda na svijetu. On je popio nekoliko gutljaja te vode i rekao: „Ja sam vas doveo u vašu kuću, a kad ću ja svojoj…?” i opet su mu oči zasuzile.

Berislava i Mirko Suća: “Zatim smo primijetili da su se prema nama uputila četvorica muslimanskih vojnika, pa smo okrenuli oprezno prema njima. Bili smo spremni na sve, ali oni nisu bili naoružani. Pripadnici ABiH došli su šaroliko odjeveni, dijelom u civilnoj, a dijelom u vojnoj odjeći i obući, a na njima se primjećivao umor, zapuštenost i siromaštvo. Pozdravili smo se, sjeli na nekoj uzvisini i pokušali doznati tko su, iz koje su postrojbe, koliko ih ima, koliko ih je poginulo ranije na Demirovcu gdje su ih dočekali četnici… Kao znak dobre volje ponudili smo ih cigaretama i konjakom, što su prihvatili, uz komentare da smo sigurno nekakvi specijalci iz RH… Berislava je u jednom trenutku zamolila jednog od njih za oznaku postrojbe ABiH s jakne, što je prihvatio kazavši: ”Sestro, nemoj me zaklati!” jer je nožem parala konce koji su pridržavali amblem na njegovu mršavu. Kratko smo se zadržali u razgovoru s našim dotadašnjim neprijateljima, bez osjećaja mržnje.”

Dva dana kasnije, elementi 55. pukovnije teritorijalne garde slavili su tamo prvu misu. Na jednoj fotografiji može se vidjeti drveni križ koji smo podigli dva dana ranije. Potom je stigla komisija predvođena dr. Slobodanom Langom, članom Hrvatskog sabora, koji je predvodio nacionalnu komisiju za identifikaciju uništenih mjesta.

S ophodnjom smo se odlučili povući jer smo kao vojnici izvršili svoju zadaću.

Operacije su se nastavile još godinu dana. Rat je zamene završio krajem 1995., a taj je događaj ostao zapečaćen gotovo trideset godina. Život se nastavio. Druga ratišta prošla su kroz moj život: Irak, Afganistan, Mali… Taj je događaj ostao dubok opohranjen u magli sjećanja.

Oživljavanje sjećanja

Dana 13. kolovoza 2022., pio sam kavu sa svojom suprugom Karolinom i Ivankom Galić, ratnom veterankom i prijateljicom. Ivanka je imala prijatelja svećenika kojeg mi je htjela predstaviti jer je smatrala da dijelimo iste interese. Don Ante Žderić, koji je osim teologa i arheolog. Don Ante je sjeo, i nakon uvodnih riječi, razgovarali smo o iskopavanjima u kojima je sudjelovao i spomenuo je staru bizantsku crkvu iz V.stoljeća za koju se pričalo da u njoj leži sveta žena i da su otkrili grobnicu u temeljima starijeg hrama na istom mjestu. Priča o svetoj ženi učinila mi se poznatom, bila je to priča koju sam čuo davno.

Odmah sam u prisutnosti Don Ante nazvao Darka Mršu, koji je bio na odmoru u svom selu. Pitao sam ga kako se zove njegovo selo (zaboravljeno u mom sjećanju), a Don Anteje potvrdio da je to bila crkva na sjeveru sela. Odlučno sam odgovorio da ću sutradan putovati u Bosnu.

Dana 14. kolovoza 2022., putovao sam svojim automobilom u pratnji jednog argentinskog Hrvata koji je bio u posjeti, Tomislava. Emocija je bila neizmjerna kada smo utvrdili da je područje kroz koje smo hodali prolazilo točno preko ili blizu grobnice nepoznate svete žene. Sjetiti se da nas je u tom trenutku sve nešto natjeralo da kleknemo i posvetimo taj oskvrnuti teren.

Brdo se promijenilo nakon gotovo trideset godina, a teren ogoljen zbog topničke paljbe sada je bio pošumljen.

Danas, nakon 30 godina, mislim da je to bio trenutak kada sam u najdubljem dijelu svoje duše osjetio opravdanje za sudjelovanje u tom moru boli i krvi koji je bio Domovinski rat i obrana hrvatskih zajednica u Bosni.

Ono što mi je ostalo urezano bila je povijesna dimenzija sukoba i činjenica da smo ga pobjedom omogućili obnovu povijesnih i vjerskih naslijeđa koje je neprijatelj pokušao izbrisati. Jedan narod nestaje samo kada izgubi svoje tradicije i naslijeđa ili kada izgubi neopipljivu vezu svoga duha sa svojim opipljivim mjestima.

Rodolfo Barrio Saavedra

Bivši Cap. EA 

Brigadir (u mirovini) HRV